Hành trình biến chất của Lee Wan-yong: Từ tinh hoa thân Mỹ thành kẻ bán nước

Khi nói về những ngày cuối cùng của Đế quốc Đại Hàn, hiếm có nhân vật nào thể hiện một quỹ đạo biến đổi cực đoan như Lee Wan-yong. Ngay từ đầu, ông ta không phải là một người luôn đi theo Nhật Bản. Ngược lại, ông từng là một quan chức cải cách thân Mỹ tiêu biểu, người đã trực tiếp trải nghiệm quá trình hiện đại hóa của Hoa Kỳ, và là một nhân vật cốt cán của Hiệp hội Độc lập, người từng đấu tranh cho nền độc lập tự chủ của Joseon.

Vậy mà, người đó sau này lại trở thành cái tên đại diện cho "kẻ bán nước", kẻ đi đầu trong việc Nhật Bản thôn tính Joseon.

Vậy tại sao Lee Wan-yong lại phản bội? Nếu chỉ giải thích đơn giản rằng "vì ông ta là kẻ thân Nhật" thì khó có thể lý giải trọn vẹn hành trạng của ông. Theo dõi cuộc đời ông, chúng ta sẽ phải đối mặt với một câu hỏi khó chịu hơn nhiều: Một tinh hoa chính trị của một thời đại sẽ tha hóa theo cách nào khi họ đặt quyền lực và sự sinh tồn của bản thân lên trên quốc gia và dân tộc.

Trong chương trình "History Special - Người du hành thời gian" tập 1 thuộc dự án đặc biệt kỷ niệm Ngày Giải phóng "Lựa chọn của kẻ bán nước Lee Wan-yong" phát sóng vào lúc 9 giờ 30 phút tối ngày 16 tới trên KBS1, quá trình biến đổi kịch tính của Lee Wan-yong sẽ được truy vết thông qua các tư liệu và hồ sơ mới được xác nhận.

◆ Quan chức cải cách từng ngưỡng mộ nước Mỹ, tại sao lại trở thành "kẻ bán nước thân Nhật"?

Nguyên bản Lee Wan-yong không phải là người thân Nhật.

Được cử sang Hoa Kỳ vào năm 1887 để phục vụ công tác ngoại giao của Triều Tiên Cao Tông với Mỹ, ông đã trực tiếp chứng kiến sự phát triển của Hoa Kỳ, quốc gia đang nổi lên như một cường quốc mới. Sau đó, ông phát triển thành một quan chức cải cách thân Mỹ tiêu biểu và được đánh giá là một đại thần đáng gờm trên tờ Nhật báo Độc lập.

Với tư cách là cán bộ cốt cán của Hiệp hội Độc lập, ông cũng tích cực tham gia vào việc xây dựng Cổng Độc lập. Ông được biết đến là người đã đóng góp nhiều tiền nhất trong số các quan chức thời bấy giờ.

Chính vì lý do này, sau này đã có những ý kiến không ngừng đặt ra nghi vấn rằng chữ viết trên bảng hiệu của Cổng Độc lập là bút tích của Lee Wan-yong. Tất nhiên, tranh luận về tác giả thực sự của bảng hiệu là vấn đề cần được kiểm chứng qua các tư liệu riêng biệt, nhưng ít nhất, sự thật rằng Lee Wan-yong từng là người chủ trương tự chủ và cải cách cho Joseon càng làm cho những bước đi sau này của ông trở nên đầy nghịch lý.

Làm thế nào một người từng tuyên bố sẽ bảo vệ Joseon lại đi đầu trong việc dâng nộp Joseon cho Nhật Bản?

◆ Năm 1904, cuộc chiến tranh Nga-Nhật đã thay đổi lựa chọn của ông

Bước ngoặt quyết định cho sự biến đổi của Lee Wan-yong chính là cuộc chiến tranh Nga-Nhật năm 1904.

Khi tình hình quốc tế bắt đầu chuyển hướng có lợi cho Nhật Bản, Lee Wan-yong dường như đã nhận định Nhật Bản là thế lực mạnh mẽ của thực tại mới. Đội ngũ sản xuất cho biết họ đã xác nhận được tình tiết trong các bài báo từ những năm 1930 về việc Lee Wan-yong đã thăm dò phía Nhật Bản về vị thế của mình.

Vào năm 1904, khi chiến tranh Nga-Nhật đang diễn ra quyết liệt, ông đã cử một người quen đến Tokyo để tham vấn về hướng đi chính trị của mình với một quan chức cấp cao người Nhật vốn có mối quan hệ từ trước.

Điều này có nhiều khả năng được giải thích là một tính toán chính trị nhằm chủ động bám lấy quyền lực mới, hơn là một sự phản bội thụ động đơn thuần.

Sau này, Lee Wan-yong đã giải thích hành động của mình bằng thuyết "Biến dịch luận". Đó là logic cho rằng khi thời đại thay đổi, con người phải hành xử sao cho phù hợp với thế cục của thế giới.

Tuy nhiên, điều này tồn tại một vấn đề căn bản. Bởi lẽ, việc thích nghi với sự thay đổi của thời đại và việc dựa hơi kẻ mạnh để dâng nộp đất nước của kẻ yếu là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau. Đây cũng là lý do tại sao "chủ nghĩa thực dụng" của Lee Wan-yong cuối cùng không thể phân biệt được với chủ nghĩa cơ hội.

◆ Đề xuất phế truất Triều Tiên Cao Tông trước cả phái đoàn đặc sứ Hague?

Phần đặc biệt đáng chú ý trong chương trình lần này là mối quan hệ giữa Lee Wan-yong và Triều Tiên Cao Tông. Thông thường, câu chuyện lịch sử quen thuộc là sau sự kiện phái đoàn đặc sứ Hague năm 1907, Nhật Bản đã gây áp lực để buộc Triều Tiên Cao Tông phải thoái vị.

Tuy nhiên, theo giải thích của đội ngũ sản xuất, các hồ sơ từ Công sứ quán Nhật Bản tại Triều Tiên chứa đựng những tình tiết có thể đảo ngược nhận định này.

Có ghi chép lại rằng vào cuối năm 1906, khoảng nửa năm trước khi sự kiện phái đoàn đặc sứ Hague xảy ra, Lee Wan-yong đã tìm gặp Chỉ huy quân đội Nhật Bản Hasegawa để đề xuất việc phế truất Triều Tiên Cao Tông trước.

Ý nghĩa của ghi chép này không hề nhỏ. Bởi nó có nghĩa là một quan chức từng nhận được sự tin cậy của Triều Tiên Cao Tông, giờ đây không chỉ dừng lại ở việc chấp nhận yêu cầu của Nhật Bản, mà đã tiến tới vị thế chủ động đề xuất kết quả chính trị mà Nhật Bản mong muốn.

Cuối cùng, sự phản bội của Lee Wan-yong không phải là một lựa chọn nhất thời, mà là một quá trình chính trị dài hơi nhằm dịch chuyển vị thế của bản thân theo sự thay đổi của trung tâm quyền lực.

◆ Ngay cả khi đất nước biến mất, cuộc sống của ông vẫn bình lặng

Việc Nhật Bản cưỡng chế sáp nhập vào năm 1910 đánh dấu sự kết thúc của Đế quốc Đại Hàn. Tuy nhiên, cuốn nhật ký "Il-dang-seon-go Il-gi" năm 1911 của Lee Wan-yong đã hé lộ một thực trạng cay đắng hơn.

Trong khoảng 6 tháng ngay sau khi bị sáp nhập, nhật ký do chính ông ghi chép không hề chứa đựng nỗi đau mất nước hay những trăn trở chính trị, mà thay vào đó là những ghi chép về các bữa tiệc với người quen, thưởng thức thư họa và đi thị sát đất đai.

Quốc gia đã mất đi, nhưng cuộc sống của ông vẫn không hề bị đảo lộn. Ngược lại, tài sản của ông còn tăng lên đáng kể. Theo các ghi chép từ những năm 1920, Lee Wan-yong là một trong những đại phú hào hàng đầu của Joseon với khối lượng đất đai sở hữu gấp khoảng 5 lần diện tích Yeouido.

Chi tiết này làm rõ lý do tại sao không thể xem sự phản bội của Lee Wan-yong chỉ đơn thuần là sự thay đổi về niềm tin chính trị. Ông đã hoàn toàn tách biệt vận mệnh của quốc gia khỏi vận mệnh của chính mình.

◆ Bi kịch thực sự của Lee Wan-yong không chỉ nằm ở danh xưng "kẻ ác"

Nếu chỉ coi Lee Wan-yong là một con quái vật trong lịch sử, chúng ta có thể bỏ lỡ ý nghĩa lịch sử thực sự của ông. Ông không phải là một kẻ thiếu hiểu biết. Ông là một tinh hoa sở hữu nền giáo dục hàng đầu và kinh nghiệm quốc tế dày dạn, hiểu rõ về cải cách và hiện đại hóa Joseon, cũng như nắm bắt được sự vận động của tình hình quốc tế.

Dù vậy, cuối cùng ông đã chọn hướng đi của quyền lực có lợi cho bản thân thay vì những giá trị mà ông từng tin tưởng. Vì vậy, cuộc đời của Lee Wan-yong không chỉ là lịch sử của sự thân Nhật. Đó là minh chứng cho thấy trí thức và sự thông thái có thể trở nên nguy hiểm đến mức nào khi chúng tách rời khỏi trách nhiệm đạo đức.

Gọi lựa chọn của mình là "chủ nghĩa thực dụng" thì không khó. Tuy nhiên, nhìn nhận thực tế một cách tỉnh táo và việc phó mặc lương tâm cho kẻ mạnh để trục lợi là hai việc hoàn toàn khác biệt. Điều này cũng tương đồng với tư tưởng về "sự tầm thường của cái ác" mà nhà sử học Hannah Arendt đã nêu ra sau này. Cái ác vĩ đại không nhất thiết phải xuất hiện dưới hình hài của những con quái vật điên cuồng. Đôi khi, nó được hiện thực hóa thông qua những con người bình thường, những kẻ biết tính toán lợi ích, phân tích tình huống và dùng những ngôn từ hợp lý để biện minh cho lựa chọn của mình.

Đó cũng là lý do tại sao Lee Wan-yong vẫn bị ghi nhớ cho đến tận ngày nay. Ông không phải là người không đọc được thời thế, mà là người đã đọc thời thế quá thông minh để rồi sử dụng nó vì lợi ích cá nhân thay vì vì cộng đồng.

◆ Lý do chúng ta nhìn lại Lee Wan-yong trước thềm Ngày Giải phóng

Vào ngày 22 tháng 12 năm 1909, nghĩa sĩ Lee Jae-myeong đã tấn công Lee Wan-yong ngay giữa trung tâm Myeong-dong. Thời điểm đó chỉ còn 8 tháng nữa là đến việc Nhật Bản cưỡng chế sáp nhập. Cuộc hành động của Lee Jae-myeong đã thất bại và Lee Wan-yong vẫn sống sót.

Tuy nhiên, lịch sử đã ghi nhớ cuộc đời của họ theo hai hướng hoàn toàn khác biệt. Một người đã đánh đổi mạng sống để bảo vệ đất nước, còn người kia đã tham gia vào quá trình dâng nộp chủ quyền cho Nhật Bản để bảo toàn quyền lực.

Vì vậy, điều chúng ta cần chú ý trong cuộc đời của Lee Wan-yong không chỉ đơn giản là kết luận "ông ta là kẻ bán nước". Câu hỏi quan trọng hơn là: Chúng ta sẽ lựa chọn điều gì trước những biến động lớn lao của lịch sử?

Liệu chúng ta sẽ nhanh chóng tính toán xem quyền lực đang dịch chuyển về đâu để bám lấy, hay sẽ lựa chọn những nguyên tắc cần bảo vệ ngay cả khi phải đối mặt với rủi ro và thiệt thòi trước mắt?

Lee Wan-yong đã chọn vế đầu tiên. Và lựa chọn đó tuy mang lại cho ông sự giàu sang và quyền lực tột đỉnh, nhưng suốt hơn 100 năm qua, cái tên của ông vẫn không thể tách rời khỏi hai chữ "bán nước".

Lịch sử cuối cùng không chỉ ghi lại một con người đã đạt được những gì, mà còn ghi lại cả những gì họ đã vứt bỏ để có được chúng. Đó cũng là lý do tại sao lịch sử về Lee Wan-yong lại gây ra nhiều cảm giác bất an khi được nhắc lại trước thềm Ngày Giải phóng. Dù sự kiện đã diễn ra hơn một thế kỷ, nhưng câu hỏi về việc chúng ta có thể nhượng bộ nguyên tắc đến mức nào trước quyền lực và lợi ích vẫn luôn là một vấn đề của thời đại hiện tại.